Είναι πράγματι παρήγορο που οι καιρικές συνθήκες μας επιτρέπουν να υπερπηδήσουμε τις δυσκολίες να συναντηθούμε και να συνομιλήσουμε για τόσο σημαντικά θέματα, όπως τα παιδιά, το θέατρο και τον αντίκτυπο στη συμμετοχή των παιδιών στην πολιτιστική ζωή από τα μέτρα που λήφθηκαν, για περιορισμό της πανδημίας. Η δική μου πρόθεση, δεν είναι να εντοπίσω λάθη και παραλείψεις, αλλά να επισημάνω τις προκλήσεις και τις προοπτικές που ανοίγονται για την επόμενη μέρα. Καλωσορίζω λοιπόν και χαιρετώ τα παιδιά, τους παρευρισκόμενους από τον καλλιτεχνικό χώρο και όσους μας έκαναν την τιμή να μοιραστούν μαζί μας τους προβληματισμούς μας.

Στόχος της τοποθέτησης μου, είναι η πλαισίωση και ανάπτυξη της συζήτησης στη βάση της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όπως υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 1989, το πλέον αναγνωρισμένο νομικό κείμενο παγκοσμίως: έχει κυρωθεί από όλες τις χώρες, πλην μιας. Το περιεκτικό και ιδιαίτερα διεξοδικό κείμενο, επαναπροσδιόρισε τη σχέση της Διεθνούς Κοινότητας με το παιδί. Αναγνώρισε το παιδί ως ολοκληρωμένη ανθρώπινη ύπαρξη, με εγγενή αξιοπρέπεια και αναπτυσσόμενη αυτονομία, το μετακίνησε από το παρασκήνιο και τον παθητικό του ρόλο, στην κεντρική σκηνή, όπου αποκτά φωνή και ρόλο.

Την ίδια στιγμή, παρέχει στο παιδί τα εργαλεία και τα μέσα για να διαμορφώνει και να εκφράζει ελεύθερα άποψη για τα θέματα που το αφορούν και θεσμοθετημένα να αναγνωρίζεται και να κατοχυρώνεται ως υποκείμενο δικαιωμάτων. Επιφορτίζει δε όλους εμάς με τις ανάλογες υποχρεώσεις και ευθύνες: να προασπίζουμε, να τιμούμε και να σεβόμαστε το ΠΑΙΔΙ.

Οι βαθιά ριζωμένες στο συνειδητό ή το συλλογικόασυνείδητο των σύγχρονων κοινωνιών αντιλήψεις, που αντικρίζουν το παιδί: ως ανώριμο, άβουλο ον, χωρίς δική του γνώμη και επιθυμία, εύκολο στις επιρροές, εν δυνάμει ενήλικας, ατελή, πολύτιμη ύπαρξη, ή υποκείμενο προστασίας αδιάφορο για τα κοινωνικά δρώμενα, δεν είναι εύκολο να εκλείψουν από τη μια μέρα στην άλλη. Η αλλαγή της θεώρησης του παιδιού ως φορέα δικαιωμάτων και, κατ’ επέκταση, η έμπρακτη εφαρμογή των δικαιωμάτων του, απαιτεί και προϋποθέτει συνεχή, στοχευμένη και συστηματική εργασία από όλους και όλες, και πρωτίστως σεβασμό των δικαιωμάτων του. Κυρίως από όλους όσοι εργάζονται με παιδιά. Σε ένα τέτοιο κοινωνικό πλαίσιο, σύνθετο και συχνά συγκρουσιακό περιβάλλον που σήμερα απειλείται και από τις συνέπειες που επισύρει η πανδημία, προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα: Τι ρόλο μπορεί να διαδραματίσει το θέατρο που απευθύνεται σε παιδιά και νέους στην αλλαγή παγιωμένων αντιλήψεων και στην αποδόμηση στερεοτύπων.

Το θέατρο, ως πολιτισμικό προϊόν και κοινό αγαθό, συνδιαλέγεται και συνδιαμορφώνεται με το κοινωνικό γίγνεσθαι, τις κοινωνικές σχέσεις, και τα συγκρουσιακά ιδεολογικά σχήματα. Το θέατρο και επι του προκειμένου, το θέατρο για τα παιδιά, συνιστά ένα ισχυρό εργαλείο, όχι μόνο αισθητικής διαπαιδαγώγησης αλλά και ηθικής διάπλασης. Η παιδαγωγική του διάσταση μέσα από την θεατρική εμπειρία είναι προφανής: Θέτει το παιδί-θεατή μπροστά σε θεμελιώδη και κρίσιμα ερωτήματα, εσωτερική αναζήτηση και αυτογνωσία, πνευματική ωρίμανση και συναισθηματική εξέλιξη.

Εκείνο λοιπόν που ενδιαφέρει πρωτίστως, είναι η συμμετοχή των παιδιών και η άμεση επαφή τους με το χώρο του θεάματος και ιδιαιτέρως με τον χώρο του θεάτρου, να είναι τέτοιας ποιότητας ώστε να λειτουργεί προς όφελος τους και με σεβασμό των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας τους αλλά και να διασφαλίζει το Συμφέρον του Παιδιού, ως μία από τις τέσσερεις Αρχές της Σύμβασης. Η διαδικασία είναι δυναμική και διασυνδέεται με αριθμό άλλων δικαιωμάτων: Δικαίωμα στη συμμετοχή, μη διάκριση, προστασία της ιδιωτικής ζωής, δικαίωμα στην καλλιτεχνική και πολιτισμική ζωή-ψυχαγωγία και τέλος, δικαίωμα στην προστασία.

Τα μέτρα που εφαρμόσθηκαν για περιορισμό της πανδημίας είχαν ως αποτέλεσμα μια σημαντική και ξαφνική αλλαγή στις συνθήκες της ζωής των παιδιών: τους στέρησε και τους στερεί την ευκαιρία για παιγνίδι και συμμετοχή σε ψυχαγωγικές, πολιτιστικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες χωρίς να ξεχνούμε το διαφορετικό αντίκτυπο στα δικαιώματα των παιδιών των πλέον ευάλωτων ομάδων: παιδιών με αναπηρία με σοβαρές ασθένειες, παιδιών που αντιμετωπίζουν τη φτώχεια και το ψηφιακό αποκλεισμό, παιδιών και νέων με περιορισμένη πρόσβαση σε κήπους, ανοιχτούς χώρους και χώρους πρασίνου, παιδιά και νέους με πρόσθετες ευθύνες στο σπίτι (Άρθρο 2, Άρθρα 12 και 13).

Η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών στα Γενικά της Σχόλια για το άρθρο 31 (Γενικό Σχόλιο της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών αριθ. 17.2013b, Para: 53) παρατηρεί και υπογραμμίζει τη συνάφεια του εν λόγω Άρθρου με τα παιδιά σε καταστάσεις κρίσης, αναγνωρίζοντας ότι οι ευκαιρίες για παιχνίδι, αναψυχή και πολιτιστική δραστηριότητα μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό θεραπευτικό και αποκαταστατικό ρόλο στο να ανακτήσουν τα παιδιά την αίσθηση της κανονικότητας και της χαράς μετά την εμπειρία της απώλειας, του κενού ή/και τραύματος. Η εμπλοκή σε δραστηριότητες δημιουργικής τέχνης έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει την ψυχοκοινωνική ευημερία των νέων και αυξάνει τη συμμετοχή τους σε δύσκολα περιβάλλοντα (D'Amico et al, 2016)

Για τους εφήβους δε αυτό έχει μια ακόμη πιο ιδιαίτερη διάσταση (Γενικό Σχόλιο Αρ. 20,2016γ, Πάρα: 9): «οι έφηβοι βιώνουν μεγαλύτερες προσδοκίες γύρω από τον ρόλο τους στην κοινωνία και πιο σημαντικές σχέσεις με ομότιμους καθώς μεταβαίνουν από μια κατάσταση εξάρτησης σε μεγαλύτερη αυτονομία».

Το γεγονός ότι η πολιτιστική και καλλιτεχνική έκφραση μπορεί να προσφέρεται στο σπίτι και από το διαδίκτυο, δεν επαρκεί. Μοιάζει με μια μοναχική και χωρίς διαδρόμους πορεία: ο πολιτισμός προέρχεται από την κοινότητα. Το θέατρο συνδέεται με το παιχνίδι και την δράση. Η απόλαυση του καλλιτεχνικού δρώμενου αναζητά το ειδικό εκείνο περιβάλλον για να πραγματωθεί: στο σχολείο, στους δρόμους, στους χώρους της κοινότητας στους δημόσιους χώρους και σε φεστιβάλ, εκδηλώσεις και διοργανώσεις.

Ο συλλογικός και συμμετοχικός του χαρακτήρας, απαιτεί την επαφή με τον Άλλον, την συνδιαλλαγή με την ομάδα για συν διαμόρφωση του θεατρικού δρώμενου. Δίνει χώρο στην φαντασία και τη δημιουργική έκφραση, ενδυναμώνει την κριτική και δημιουργική σκέψη. Η συμμετοχή του παιδιού, εικονική, πραγματική, ή ως μέσο ταύτισης δημιουργεί μια αμφίδρομη σχέση σκηνής και πλατείας και καθίσταται εν τη πράξη ένας συν διαλογισμός και κανάλι πολιτισμικού διαλόγου. Ακυρώνει ή περιορίζει τον ατομισμό, και το ανταγωνιστικό πνεύμα, αναδεικνύοντας ως κυρίαρχους όρους το παιχνίδι, τη φαντασία και την συμμετοχή. Αντιθέτως τα πιο πάνω χαρακτηριστικά του Θεάτρου με τους περιορισμούς που επιβλήθηκαν αλλοίωσαν τον χαρακτήρα και τη προσφορά του, εμπόδισαν τις πολιτιστικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες και στέρησαν την ευκαιρία στα παιδιά να συναντιούνται ελεύθερα με τους συνομηλίκους τους σε κοινοτικό επίπεδο.

Όπως και επηρέασαν την πρόσβαση των παιδιών, μέσω διαφορετικών μέσων μαζικής ενημέρωσης, σε πληροφορίες και υλικό που σχετίζεται με τον δικό τους πολιτισμό και με άλλους πολιτισμούς, σε μια γλώσσα που κατανοούν, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας Braille (Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών Γενικό Σχόλιο Αρ. 17,2013bPara: 22)

Στις σύγχρονες κοινωνίες, ο χώρος του θεάματος, και δη του θεάτρου επεκτείνεται συνεχώς, καλύπτοντας σημαντικό μέρος και με διαφορετικές εκφράσεις, τη δημόσια σφαίρα. Το παιδί διεκδικεί συμμετοχή στους καλλιτεχνικούς και εικαστικούς χώρους υπό την ευρύτερη έννοια του όρου διαμορφώνοντας μαζί του μια πολυσύνθετη και πολυδιάστατη σχέση. Έτσι σήμερα, ένα σημαντικό μέρος των παραγωγών απευθύνεται σε παιδιά. Τα τελευταία δε χρόνια η ενεργός συμμετοχή του παιδιού, γνωρίζει μια συνεχή αύξηση. Παράλληλα, πολλές παραγωγές πραγματεύονται θέματα που αφορούν άμεσα ή έμμεσα την παιδικότητα ή/ και προβάλλουν και προωθούν διαφορετικές αντιλήψεις και εικόνες της.


Μέσα από την προοπτική των δικαιωμάτων του παιδιού η συμμετοχή του σε μια θεατρική παραγωγή είναι αναμφισβήτητα θετική. Εκείνο όμως που πρέπει να προτάσσεται σε κάθε τέτοια περίπτωση, είναι η αξιολόγηση του συμφέροντος του παιδιού που βαραίνει κατά κύριο λόγο τους επαγγελματίες, οι οποίοι καλούνται να εμπλακούν σε μια δυναμική διαδικασία, κατά την οποία θα πρέπει να συνυπολογίζεται η ηλικία, η ωριμότητα, οι αναπτυσσόμενες δεξιότητες, οι συνέπειες της συμμετοχής σε συναισθηματικό και ψυχολογικό επίπεδο, σε συσχετισμό πάντοτε με τις υπόλοιπες υποχρεώσεις και δράσεις του. Το περιεχόμενο της παραγωγής: Είδος/τύπος παραγωγής, σε ποιους/ες απευθύνεται, σε τι στοχεύει, το θέμα, ποια γλώσσα χρησιμοποιείται, ο ρόλος που θα έχει το παιδί, συντάσσονται μαζί με άλλες παραμέτρους για την οριοθέτηση του. Δεν πρέπει επίσης να αγνοείται η ασφάλεια, και οι επιπτώσεις που δυνατόν να επιφέρει σε άλλες πτυχές της ζωής: Στην ξεκούραση/υγεία, την εκπαίδευση το βαθμό, το είδος και την έκταση της έκθεσης του παιδιού. Καλύπτει όμως και θέματα που αφορούν την ψυχολογική ευημερία και τη συναισθηματική του ισορροπία, καθώς και το σεβασμό απέναντι στην παιδικότητά του.

Η υιοθέτηση από κάθε οργανισμό, κώδικα Προστασίας του Παιδιού και Κώδικα Δεοντολογίας, που να ρυθμίζει τις υποχρεώσεις και την συμπεριφορά των επαγγελματιών όλων των κλάδων που συμμετέχουν στην παραγωγή, έναντι στα παιδιά είναι εκ των ουκ ανευ, καθοριστική και ρυθμιστική.

Για το σκοπό αυτό, το Γραφείο έχει ήδη δημιουργήσει δύο οδηγούς που αφορούν στη συμμετοχή παιδιών σε τηλεοπτικές και καλλιτεχνικές παραγωγές: ένα για επαγγελματίες, και ένα για παιδιά. Ο κάθε Οδηγός στοχεύει να μεταφέρει, σε κάθε επαγγελματία που θα ήθελε να δώσει την ευκαιρία σε κάθε παιδί που επιθυμεί να συμμετάσχει σε μια παραγωγή, ένα ολιστικό παιδοκεντρικό προσανατολισμό. Ο Οδηγός δεν περιέχει έτοιμες λύσεις και εύκολες απαντήσεις ή προδιαγραφές: αναμένεται να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο προκειμένου οι επαγγελματίες να είναι σε θέση να αξιολογήσουν τη συμμετοχή ενός παιδιού σε μια παράσταση/ θέαμα από τη σκοπιά της διασφάλισης του συμφέροντός του και των δικαιωμάτων του ευρύτερα. Η έκθεση δε του Γραφείου της Επιτρόπου θεωρώ πως συνιστά χρήσιμο εργαλείο για αναβάθμιση του παιδικού θεάτρου.

Η εμπειρία και η εμπειρογνωμοσύνη στον τομέα του πολιτισμού και των τεχνών θα πρέπει επίσης να αξιοποιηθεί πλήρως για να βοηθήσει τα σχολεία, τους φροντιστές των παιδιών και τις κοινότητες να υποστηρίξουν τους νέους κατά τη διάρκεια και μετά την πανδημία, και να αντιμετωπίσουν ολιστικά την διαφαινόμενη ή σχεδόν βέβαιη αύξηση των αναγκών ψυχικής υγείας.

Θα πρέπει να διατεθούν οι ανάλογοι πόροι, ώστε ο τομέας του πολιτισμού και των τεχνών να αναπτύξει και να εφαρμόσει ευφάνταστους και δημιουργικούς τρόπους για να υποστηρίξει την πρόσβαση των παιδιών και των νέων σε εξωτερικά περιβάλλοντα, ώστε να συμμετέχουν πλήρως στη δημόσια ζωή, συμπεριλαμβανομένης της φυσικής υποδομής και του σχεδιασμού. Θα πρέπει να επανασχεδιαστεί και να επαναπροσδιοριστεί η βασική αντίληψη πάνω στην οποία δομούνται τα θεατρικά δρώμενα. Πρέπει να αντικρίσουμε το παιδί-θεατή το παιδί -συμμετέχοντα όχι σαν ένα ακόμα καταναλωτή προϊόντος αλλά ως τον πολίτη του αύριο που με κριτική σκέψη και ενεργή συμμετοχή, θα διαδραματίσει το δικό τους ρόλο στο ξεχωριστό κοινωνικό γίγνεσθαι. Νέες ιδέες και λύσεις θα πρέπει να βρεθούν, στην ανάγκη δε να εφευρεθούν, ώστε να συνεχίσει το θέατρο την δυναμική του.

Η σημερινή μας συνάθροιση, πρωτοβουλία του αγαπητού συνεργάτη του θεσμού κου Σταύρου Σταύρου, - τον οποίο επ΄ ευκαιρία ευχαριστώ ιδιαιτέρως αναγνωρίζοντας την μεγάλη συνεισφορά του - αποτελεί έμπρακτη απόδειξη, ότι ο χώρος του θεάματος λειτουργεί με σεβασμό για τα παιδιά και τα δικαιώματα τους, παρέχοντας συνάμα την ευκαιρία, τόσο σε επαγγελματίες, όσο και σε παιδιά να συζητήσουν τρόπους υπέρβασης των εμποδίων, των δύσκολων και των αντίξοων καταστάσεων που έφερε μαζί της η πανδημία, επηρεάζοντας ουσιωδώς και ποικιλοτρόπως τα δικαιώματα του παιδιού.

Ο Θ.Ο.Κ μαζί με άλλους συναρμοδίους φορείς στα πλαίσια του ρόλου και των αρμοδιοτήτων του καθενός, θα ήταν καλό να μελετήσει τρόπους για την ανάπτυξη και αναβάθμιση του παιδικού/νεανικού θεάτρου στην Κύπρο και να ενθαρρύνει την προώθηση συνεργασίας με διεθνείς φορείς που εξειδικεύονται με το παιδικό/νεανικό θέατρο.

Η αποψινή μας συνομιλία, εύχομαι να γίνει αφορμή και να δώσει κίνητρο σε όλους τους επαγγελματίες του καλλιτεχνικού χώρου για ένα αναβαθμισμένο ποιοτικό παιδικό θέατρο και όπως το διατύπωσε εύγλωττα ο Στανισλάφσκι όταν ρωτήθηκε πως πρέπει να είναι το παιδικό θέατρο: καλύτερο από το θέατρο για ενήλικες.



Κατεβάστε το αρχείο Word Ομιλία Επιτρόπου - Θέατρο για παιδιά και νέους - 28-9-2020.docx



Πίσω στην προηγούμενη σελίδα